Friðarverðlaun fyrir að hata Ísrael?

Norska Nóbelsnefndin hefur sætt harðri gagnrýni fyrir þá ákvörðun að veita suðurafríska lögfræðingnum Navanethem „Navi“ Pillay friðarverðlaun ársins 2026. Í leiðara The Wall Street Journal 9. október, undir fyrirsögninni „A Nobel Prize for Hating Israel“, er því haldið fram að verðlaunin séu ekki viðurkenning fyrir óhlutdræga mannréttindabaráttu heldur fyrir starfsferil sem hafi á síðari árum einkennst af andstöðu við Ísrael og tilraunum til að víkka skilgreiningu þjóðarmorðs. Blaðið telur ákvörðunina rýra trúverðugleika friðarverðlaunanna.

Gagnrýnin beinist ekki aðeins að afstöðu Pillay til Ísraels. Hún hefur einnig sætt alvarlegum ásökunum vegna meðferðar mannréttindaskrifstofu Sameinuðu þjóðanna á upplýsingum um kínverska andófsmenn, viðbragða við ummælum sem voru fordæmd sem gyðingahatur og þess hvernig rannsóknarnefnd undir hennar stjórn beitti alþjóðlegum mannréttindareglum.

Pillay hóf lögmannsferil sinn í Suður-Afríku á tímum kynþáttaaðskilnaðarstefnunnar og barðist meðal annars fyrir réttindum þeirra sem sættu pólitískum ofsóknum. Árið 1995 var hún skipuð dómari við alþjóðlegan sakamáladómstól fyrir Rúanda, sem Sameinuðu þjóðirnar komu á fót til að rannsaka og dæma vegna þjóðarmorðsins þar í landi árið 1994. Árið 2003 tók hún sæti sem dómari við Alþjóðlega sakamáladómstólinn í Haag (ICC), þar sem hún starfaði til ársins 2008, þegar hún tók við embætti mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna.

Nóbelsnefndin telur að hún hafi með störfum sínum stuðlað að auknu vægi alþjóðalaga og ábyrgð þeirra sem fremja stríðsglæpi og þjóðarmorð.

The Wall Street Journal dregur hins vegar skýr skil milli fyrri starfa hennar og umdeildra ákvarðana síðari ára. Blaðið telur að barátta hennar gegn aðskilnaðarstefnu geti ekki réttlætt þá forgangsröðun og lögfræðilegu afstöðu sem hún hafi síðar tekið. Í leiðaranum er því haldið fram að hún hafi beitt alþjóðalögum með þeim hætti að grafa undan Ísrael fremur en að tryggja að sömu reglur giltu um öll ríki.

Kína og ásakanir um upplýsingagjöf til ofsækjenda

Alvarlegustu ásakanirnar á hendur Pillay varða þó ekki Ísrael heldur Kína. Emma Reilly, fyrrverandi starfsmaður mannréttindaskrifstofu Sameinuðu þjóðanna, hefur haldið því fram að skrifstofan hafi afhent kínverskum stjórnvöldum nöfn andófsmanna sem ætluðu að taka þátt í fundum mannréttindaráðsins.

Reilly segir að upplýsingagjöfin hafi átt sér stað meðan Pillay var yfirmaður skrifstofunnar. Reilly hefur fullyrt að upplýsingarnar hafi verið notaðar til að hafa uppi á andófsmönnum og fjölskyldum þeirra. Í vitnisburði fyrir breska þinginu lýsti Reilly verklagi sem hún taldi veita kínverskum stjórnvöldum óeðlilegan aðgang að upplýsingum um fólk sem leitaði til Sameinuðu þjóðanna eftir vernd.

Samtökin UN Watch hafa gert þessar ásakanir að sérstöku rannsóknarefni og kallað eftir ábyrgð Pillay. Ásakanir um að einstaklingar hafi sætt pyntingum eða verið drepnir í kjölfar upplýsingagjafarinnar hafa þó ekki verið staðfestar með óháðum aðila.

Málið er engu að síður alvarlegt. Mannréttindaskrifstofa Sameinuðu þjóðanna á að vera skjól fyrir fólk sem sætir ofsóknum stjórnvalda. Ef trúnaðarupplýsingar um slíka einstaklinga eru afhentar sömu stjórnvöldum er grafið undan grundvallarhlutverki og skyldum stofnunarinnar.

Ísrael í sérflokki hjá mannréttindaráðinu

UN Watch hefur einnig gagnrýnt þann mikla fjölda ályktana sem mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna hefur samþykkt gegn Ísrael samanborið við önnur ríki. Samkvæmt samantekt samtakanna samþykkti ráðið 39 ályktanir gegn Ísrael á starfstíma Pillay sem mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna á árunum 2008–2014, en aðeins sex gegn Norður-Kóreu og fjórar gegn Íran. Á sama tíma voru engar sambærilegar ályktanir samþykktar gegn Kína, Kúbu, Pakistan, Katar, Sádi-Arabíu, Tyrklandi og Simbabve. Þar er meðal annars um að ræða ríki sem sætt hafa alvarlegum ásökunum um pólitískar ofsóknir, fangelsun stjórnarandstæðinga, takmarkanir á tjáningarfrelsi og kerfisbundin mannréttindabrot. Samanburðurinn vekur áleitnar spurningar um forgangsröðun mannréttindaráðsins og hvort pólitískir hagsmunir aðildarríkjanna hafi haft meiri áhrif á ákvarðanir þess en samræmd viðmið um mannréttindi.

Nefnd sem sætti ásökunum um gyðingahatur

Árið 2022 vöktu ummæli Miloon Kothari, nefndarmanns í rannsóknarnefnd Sameinuðu þjóðanna undir formennsku Navi Pillay, hörð viðbrögð. Kothari hélt því fram að áhrifamiklir hagsmunahópar gyðinga hefðu mikil ítök á samfélagsmiðlum. Ummælin voru fordæmd og sögð fela í sér andúð á gyðingum og enduróma gamlar samsæriskenningar um að gyðingar stjórnuðu fjölmiðlum og opinberri umræðu. Viðbrögð Pillay sættu einnig gagnrýni, þar sem hún varði nefndina og taldi að ummæli Kothari hefðu verið rangtúlkuð.

Gagnrýnendur töldu hana hafa brugðist berjast ekki gegn fordómum innan eigin nefndar. Málið varð þannig hluti af víðari umræðu um sjálfstæði rannsóknarinnar og trúverðugleika þeirra sem stýrðu henni.

Þjóðarmorð og mörk alþjóðalaga

Í september 2025 komst rannsóknarnefnd undir formennsku Pillay að þeirri niðurstöðu að Ísrael hefði framið þjóðarmorð á Gaza. Nefndin byggði meðal annars á mannfalli, eyðileggingu borgaralegra innviða, takmörkunum á mannúðaraðstoð og yfirlýsingum ísraelskra ráðamanna.

The Wall Street Journal hafnar niðurstöðunni í leiðara sínum. Blaðið heldur því fram að rannsóknarnefndin hafi ekki lagt fram fullnægjandi sönnun fyrir sérstökum þjóðarmorðsásetningi, eins og krafist er samkvæmt þjóðarmorðssamningnum frá 1948. Þá gagnrýnir blaðið að rannsóknin hafi ekki gefið nægilegt vægi hryðjuverkaárás Hamas 7. október 2023, þar sem um 1.200 óbreyttir ísraelskir borgarar voru myrtir á hrottalegan hátt og yfir 200 gíslar teknir höndum, né því hvernig Hamas nýtti þéttbýli Gaza í hernaðarskyni.

Í leiðara The Wall Street Journal er einnig fjallað um hlutverk Pillay sem sérstaks dómara við Alþjóðadómstólinn í máli Gambíu gegn Mjanmar vegna ofsókna gegn Róhingjum.

Blaðið heldur því fram að Pillay hafi beitt sér fyrir rýmri túlkun á þeim sönnunarkröfum sem gilda um þjóðarmorð. Að mati leiðarahöfunda gæti slík breyting auðveldað málshöfðanir gegn Ísrael og síðar öðrum ríkjum sem heyja stríð gegn vopnuðum samtökum. Blaðið tengir þessa afstöðu við þá niðurstöðu rannsóknarnefndar Pillay að Ísrael hafi framið þjóðarmorð á Gaza.

Þessi gagnrýni snertir eitt viðkvæmasta atriði alþjóðlegs refsiréttar. Þjóðarmorð er ekki aðeins skilgreint út frá umfangi mannfalls eða eyðileggingar. Sýna þarf fram á sérstakan ásetning um að eyða vernduðum hópi að öllu leyti eða hluta. Ágreiningur um hvernig slíkur ásetningur verður sannaður getur því haft víðtækar afleiðingar fyrir alþjóðlega dómaframkvæmd.

Fullyrðing blaðsins um að Pillay vilji breyta túlkuninni sérstaklega til að auðvelda sakfellingu Ísraels er athyglisverð.

Jimmy Lai og spurningin um forgangsröðun

Í lok leiðarans beinir The Wall Street Journal sjónum að öðrum mannréttindamálum sem blaðið telur að Nóbelsnefndin hefði átt að veita meiri athygli.

Þar er sérstaklega nefndur Jimmy Lai, útgefandi og lýðræðissinni í Hong Kong, sem hefur verið fangelsaður vegna mála sem tengjast starfsemi hans og stjórnmálalegri baráttu. Blaðið bendir einnig á framgöngu kínverskra stjórnvalda gagnvart Hong Kong, afstöðu þeirra til úrskurðar gerðardómsins um Suður-Kínahaf frá 2016 og áframhaldandi mannréttindabrot víða um heim.

Leiðarahöfundar telja að Nóbelsnefndin hafi með vali sínu sent röng skilaboð um það hvaða mannréttindabarátta verðskuldi alþjóðlega viðurkenningu. Þeir draga jafnframt í efa að verðlaunin muni stuðla að friði eða aukinni virðingu fyrir alþjóðalögum.

Trúverðugleiki alþjóðlegs réttarkerfis

Kjarni gagnrýninnar á Pillay er sá að alþjóðleg mannréttindabarátta verði að byggjast á almennum reglum sem gilda óháð stjórnmálalegum hagsmunum, þjóðerni eða stöðu ríkja. Ef mannréttindastofnanir beita ólíkum mælikvörðum gagnvart ríkjum verður erfiðara að tryggja traust á niðurstöðum þeirra, jafnvel þegar þær byggjast á alvarlegum og vel skjalfestum brotum.

Nóbelsnefndin hefur valið að leggja áherslu á framlag Pillay til alþjóðlegs réttarríkis. The Wall Street Journal telur hins vegar að umdeild störf hennar hafi grafið undan þeim sömu hugsjónum. Ásakanir Emmu Reilly, deilurnar um rannsóknarnefndina og ágreiningurinn um þjóðarmorðsákærur sýna hvers vegna ákvörðun nefndarinnar hefur orðið svo umdeild.

Verðlaunin  sýna hve mikilvæg það er að alvarlegar ásakanir um störf Pillay verði rannsakaðar með gagnsæjum hætti og að sömu kröfur um hlutlægni og ábyrgð verði gerðar til þeirra sem rannsaka mannréttindabrot og þeirra sem sæta rannsókn.