Jöfnuður í biðröðum

Óli Björn Kárason

Í Sovétríkjunum sálugu voru biðraðir hluti af daglegu lífi. Bíða þurfti eftir öllu, jafnvel eftir lífsnauðsynjum í matvörubúðum. Almenningur eyddi sínum tíma í biðröðum. Í grámyglu biðraðanna var haft að orði að biðraðamenningin væri skynsamleg stefna stjórnvalda sem þannig losnuðu við að byggja elliheimili, því ævinni eyddi fólkið í að bíða.

Varla dettur nokkrum manni í hug að sækja í smiðju Sovétríkjanna við að skipuleggja heilbrigðisþjónustu, en samt sem áður hefur kerfið ákveðið að fremur skuli byggt undir biðraðamenninguna en að nýta sér þjónustu einkaaðila sem uppfylla allar faglegar kröfur.

Við þurfum að glíma við margar áskoranir við skipulag heilbrigðiskerfisins. Þeim áskorunum er ekki hægt að mæta með því að lengja biðlista og jafnvel taka upp sérstaka biðlista eftir að komast á biðlista. Jöfnuður eykst ekki í biðröðum heldur þvert á móti. Misrétti verður meira og hinir efnameiri kaupa nauðsynlega þjónustu í öðrum löndum eða beint af einkaaðilum.

Íslendingar hafa góða reynslu af samþættingu og samvinnu einkarekinna fyrirtækja og opinberra stofnana. Sérfræðilæknar starfa margir sjálfstætt, einkafyrirtæki sinna forvörnum og endurhæfingu, reka hjúkrunarheimili og sjálfstætt starfandi ljósmæður bjóða ungum mæðrum sína þjónustu. Einkaaðilar reka heilsugæslustöðvar þar sem ánægja viðskiptavinanna er mikil. Þannig má lengi telja. En þrátt fyrir allt þetta er þjónusta þessara aðila gerð tortryggileg og í stað þess að nýta sér kosti einkarekstrar þar sem það er skynsamlegt, hefur kerfið öðlast sjálfstætt líf. Þörfum sjúkratryggðra er ekki mætt og biðraðir eru taldar æskilegri en að semja við einkaaðila um þjónustu.

Afleiðingin er verra heilbrigðiskerfi, minni jöfnuður, lakari samkeppnishæfni heilbrigðiskerfisins til að laða að hæfileikaríkt starfsfólk og til framtíðar hærri kostnaður en ella.

Hvort sem okkur líkar það betur eða verr þá stöndum við frammi fyrir því að þurfa að auka útgjöld til heilbrigðismála á komandi árum og áratugum. En það getur aldrei verið sjálfsætt markmið að auka útgjöldin – að sífellt stærri hluti þjóðarkökunnar renni til heilbrigðismála. Keppikeflið er öflug heilbrigðisþjónusta og aukin lífsgæði borgaranna.

Það er sama á hvaða mælikvarða útgjöld til heilbrigðismála eru skoðuð. Heildarútgjöld hafa snarhækkað, útgjöld sem hlutfall af landsframleiðslu og á hvern íbúa hafa hækkað hressilega. Vöxtur útgjalda hefur verið langt umfram vöxt landsframleiðslu á síðustu árum.

Á föstu verðlagi hafa opinber útgjöld á íbúa ekki verið hærri í áratug. Árið 2024 voru þau tæplega 970 þúsund krónur sem er um 108 þúsund krónum hærri fjárhæð en árið 2008. Á föstu verðlagi voru opinber útgjöld til heilbrigðismála nær 146 milljörðum króna hærri en 2008. Að teknu tilliti til aldurssamsetningar eru útgjöld til heilbrigðismála sem hlutfall af landsframleiðslu há hér á landi. Leiðrétt fyrir aldurssamsetningu er kostnaður við heilbrigðiskerfið sá þriðji hæsti innan OECD. Aðeins Bandaríkin og Noregur eru fyrir ofan. Heilbrigðisútgjöld í Svíþjóð, Danmörku og Finnlandi, sem hlutfall af landsframleiðslu, eru töluvert lægri en á Íslandi.

Sem þjóð standa Íslendingar frammi fyrir miklum áskorunum í heilbrigðismálum á komandi árum og áratugum:

• Íslendingar eru að eldast sem þjóð og það kallar á aukna fjármuni í heilbrigðisþjónustu. Aukin útgjöld duga hins vegar skammt ef betri nýting fjármuna, vinnuafls, tækja og fasteigna er ekki tryggð.
• Stöðugt fleiri standa utan vinnumarkaðarins. Þeim sem eru á vinnumarkaði og standa undir kostnaði við sameiginleg verkefni fækkar því hlutfallslega.
• Fjármögnun heilbrigðisþjónustunnar er úrelt og þarfnast uppstokkunar. Hverfa verður frá föstum fjárveitingum til helstu stofnana og taka upp samninga á grundvelli unninna verka.
• Við stöndum frammi fyrir harðri alþjóðlegri samkeppni um vel menntað og hæft starfsfólk – lækna, hjúkrunarfræðinga, sjúkraþjálfara, líffræðinga, lyfjafræðinga, sálfræðinga o.s.frv. Ef við verðum undir í þeirri samkeppni hefur það ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir íslenskt samfélag. Kostnaðurinn verður greiddur með lakari lífsgæðum almennings.
• Tækniframfarir og ný þekking eru að gjörbylta hugmyndum um skipulag heilbrigðisþjónustu. Engu er hins vegar líkara en að tekin hafi verið ákvörðun um að sigla íslensku heilbrigðiskerfi gegn straumnum og auka stofnanavæðingu og beinan ríkisrekstur.