„Embættisvaldið gegn borgurunum“

Hvers vegna er ríkisbáknið orðið að ófreskju? Þetta var spurningin sem Eyjólfur Konráð Jónsson [1928–1997], þingmaður Sjálfstæðisflokksins, varpaði fram í erindi sem hann flutti árið 1976 á fundi hjá JC-hreyfingunni. Yfirskriftin var: „Embættisvaldið gegn borgurunum.“

Í upphafi sagði Eykon að líklega væri tilefni þess að hann hefði verið fenginn til að halda þetta erindi það sem hann kallaði ferðasögu sína norður í Skagafjörð, sem flestir kannast víst við, og átök þau sem urðu í sambandi við veitingu slátrunarleyfa til lítils sláturhúss á Sauðárkróki.

„En óneitanlega hafa þeir atburðir,“ sagði Eykon, „orðið til þess að ég hef tekið að hugsa um embættisvaldið, pólitíska valdið, ríkisvaldið, kerfið, eða hvað menn vilja kalla það, meira en áður og vona að svo fari um fleiri.“

Án þess að rekja þá sögu sem Eykon vitnar í, sem gerðist í Skagafirði, þegar sótt var að frjálsum bændum og sjálfstæðum atvinnurekendum og reynt að knésetja bændur sem ráku eigið sláturhús. Þeir áttu fáa samherja, en einn þó öflugri en aðra; Eykon, Eyjólfur Konráð Jónsson, sem hótaði að skjóta hrút með eigin hendi ef bændur fengju ekki að reka sitt eigið sláturhús. Frjálsir bændur og Eykon höfðu sigur og sláturhúsið var rekið áfram í nokkur ár.

Framganga Eykons og barátta hans fyrir tilveru frjálsra bænda kom engum á óvart sem til hans þekktu. Ári seinna voru skilaboð hans skýr í ræðu á Varðarfundi:

„Hlutverk Sjálfstæðisflokksins í atvinnumálum er að innleiða meira frjálsræði, minni ríkisafskipti, öflugra einkaframtak, minni ríkisumsvif.“

Og Eykon sagði:

„En þó það sé rétt að orð séu alls fyrst, þá er hitt líka rétt að þau hafa litla þýðingu ef á framkvæmdunum stendur. Það hlýtur þess vegna að vera hlutverk okkar sem í trúnaðarstörf höfum valist fyrir Sjálfstæðisflokkinn og það fólk sem hann fylkir að leitast við að mjaka stefnumálum áleiðis.“

Eykon hélt því fram að hægt væri að kalla kjörna fulltrúa til ábyrgðar ef þeir gerðu ekki allt sem í þeirra valdi stæði til að ná árangri í að hrinda stefnumálum í framkvæmd. Í hans huga var og er það hlutverk Sjálfstæðisflokksins að skapa svigrúm fyrir frjálsræði, svigrúm fyrir athafnir og framtaksmönnum frelsi. Hann sagði:

„Hlutverk flokka og stjórnmálamanna er ekki að fyrirskipa hvað eina og skipuleggja allt. Það er hlutverk þeirra sem beina aðild eiga að atvinnurekstri. Þeim ber að sjá um samkeppnina og arðsemina.“

Þótt erindið á fundi JC beri merki þeirra aðstæðna sem þá voru í atvinnumálum og pólitík landsins, stendur Eykon og gagnrýni hans á kerfið óhögguð. Í mörgu hefur sigið á ógæfuhliðina á þessum fimmtíu árum sem liðin eru. Líklegast tæki hugsjónamaðurinn Eykon enn sterkara til orða í gagnrýni sinni í dag.

Orðrétt sagði Eykon:

„Á því leikur naumast vafi. Að útþensla ríkisbáknsins meðal vestrænna lýðræðisþjóða er orðið alvarlegt vandamál. Enda má segja að kerfið stjórni sér orðið sjálft. Það stjórni mannfólkinu. En enginn mannlegur máttur ráði við það eða eins og einhver sagði: Kerfið er ófreskja. Og ef einhverjir reyna að taka henni taki, þá bara hristir hún sig og menn hrökkva af henni.“

Og Eykon hélt áfram;

„Víst er það að minnsta kosti að oft standa menn magnþrota frammi fyrir ríkisvaldinu og þó mun það verra vera meðal fjölmennari þjóða. Því hér er þó enn hægt að leita á náðir kunnugra manna í kerfinu og brjótast í gegnum frumskóginn með leiðsögn velviljaðra samherja eða kunningja.

Þrátt fyrir allt njóta menn hér líka á mörgum sviðum þess frjálsræðis sem óháður atvinnurekstur einn getur tryggt. En þó get ég ekki stillt mig um að segja það í þessum félagsskap að oft hefur það valdið mér þungum áhyggjum að íslenskir athafnamenn, ekki síst á sviði viðskipta, sýndu ekki nægilega djörfung og dug.“

Og Eykon leitaði svara við því hvers vegna ríkisbáknið væri orðið að ófreskju:

„Sjálfsagt liggur beinast við að svara því eitthvað á þann veg að nútímaframleiðsluhættir skili svo miklum afköstum að stöðugt þurfi færri hendur til að afla auðæfanna og stöðugt séu meiri fjármunir til ráðstöfunar. Einstaklingarnir keppast auðvitað við að tryggja sér hlutdeild í vaxandi þjóðarauði en stjórnmálamennirnir og embættismennirnir eru ekki síður djarftækir. Úr öllum áttum er kallað á opinberar framkvæmdir og ýmiskonar þjónustu. Pólitíkusinn hrósar sér af því að hafa komið fram þessu málinu eða hinu, og á sér ekki miklar framtíðarvonir á opinberum vettvangi, ef hann getur ekki sýnt fram á að hafa eitthvað afrekað. Misjafnlega vitlaus lög og reglugerðir hrannast upp. Áætlanir þarf að gera um alla skapaða hluti, líka misjafnlega vitlausar og það þarf fólk til að sinna þessu öllu saman, það þarf forstjórana og skrifstofustjórana, þeir þurfa að fá sína aðstoðarmenn og þeir sínar aðstoðarstúlkur og nú lá víst við að ég bryti ein af þessum nýtískulegu lögum, lögin um jafnrétti kynjanna, því að senn verður víst óheimilt að greina frá því, hvort persóna sé karlkyns eða kvenkyns.

Þetta er það sem hefur gerst og er að gerast, en þá spyrja menn: Er ekkert hægt við þessu að gera? Eru engin úrræði, eigum við að horfa á það að frumskógurinn þéttist jafnt og þétt, þar til engar gangbrautir verða í gegnum hann, hvað þá að unnt sé að bruna áfram fyrir þá, sem frjálsir vilja vera. Ekki ætla ég mér þá dul að svara þessari spurningu til nokkurrar hlítar, en öll getum við bent á nokkur atriði. Við skulum þó fyrst gera okkur grein fyrir því að auðvitað eru flestir embættismenn ágætis fólk, sem vilja sinna vel sínum störfum. Ég held þess vegna ekki, að miklu meiri andstaða yrði úr þeirra röðum en annars staðar frá, ef menn reyndu að stinga við fótum. Raunar þekkjum við öll margt fólk, sem valið hefur sér starfsvettvang hjá ríki eða einhverri opinberri stofnun en sér ekkert síður en þeir, sem annars staðar starfa í hvert óefni stefnir, og sumt þetta fólk er jafnvel hálf ráðvillt yfir því, að vera fast í netinu og geta ekkert að gert. Það vill gjarnan að greiðar gæti gengið að ráða fram úr margvíslegum málefnum borgaranna, en það ræður bara ekki við kerfið fremur en aðrir.“

Eykon áttaði sig ágætlega á því að það er ekki auðvelt að koma böndum á ríkisbáknið en það þurfi að hefjast handa. „Ég held að það fyrsta sem gera þurfi,“ sagði Eykon, „væri að leggja til atlögu við sjálft lagasafnið með rauðum blýant og strika út heilu bálkana.“ Hann útbjó verkefnalista í fimm liðum:

• Grisja lagasafnið og strika úr heilu lagabálkana
• Koma á frjálsri verðmyndun, frjálsri innflutningsverslun og gjaldeyrisviðskiptum.
• Stofna opin hlutafélög, almenningshlutafélög.
• Einfalda skattareglur og lækka skatta.
• Markviss fækkun starfsmanna hjá ríki og opinberum aðilum, meðal annars með því að leggja niður stofnanir. Auka ábyrgð opinberra starfsmanna, afnema æviráðningu, að minnsta kosti í veigamestu störf, jafnvel þótt þeim mönnum sem ábyrgðarmestu störfum sinna yrði að greiða hærri laun en nú er gert.

Og Eykon hélt áfram:

„„Svona er þetta einfalt,“ segir nú sjálfsagt einhver og brosir í kampinn. Hefur ekki allt þetta verið sagt þúsund sinnum, milljón sinnum, þúsund milljón sinnum og sígur samt ekki á ógæfuhliðina?

Ég held að best sé að vera raunsær og átta sig á því að þótt einhverjir vegvitar á borð við þá, sem ég nú nefndi, verði leiðarljós þeirra, sem ferðinni ráða — eða ferðinni ættu að ráða, þá verði ekki um að ræða neina öra breytingu og því síður byltingu, en ég held þó að óhætt ætti að vera að sýna hæfilega bjartsýni og treysta því að nokkrum árangri mætti ná, enda brýn nauðsyn, því að enginn vafi er á því, að sá pólitíski leiði, sem nærri má segja að nú ógni sjálfu lýðræðinu víða um lönd, eigi fyrst og fremst rætur sínar að rekja til þess vanmáttar sem borgararnir finna gagnvart ríkisvaldi, gagnvart kerfinu, sem við svo oft stöndum agndofa og úrræðalaus frammi fyrir.“