Orð sem eldast vel og illa
Yfirleitt fennir fljótt yfir ummæli stjórnmálamanna og álitsgjafa – þau standast illa tímans tönn. Orðin eru aðeins til stundarbrúks til að vekja athygli á viðkomandi í þeirri von að komast í nokkrar sekúndur í kvöldfréttir ljósvakamiðla eða fá fyrirsögn og mynd í prent- og netmiðlum. Daginn eftir er allt gleymt og flestum sama hvað sagt var. Stóryrðin ristu ekki djúpt. Dægurþras þjóðmálaumræðunnar skiptir litlu um daglegt líf almennings, afkomu og lífskjör.
Í löngun til að öðlast 15 mínúturnar hans Andy Warhols er gripið til innihaldslausra frasa enda hentar fátt þeim betur sem forðast hugmyndafræðileg átök. Formalismi og teknókratismi taka völdin þar sem öllu er hrært vel saman í einn graut með upphrópunum og gífuryrðum. Fjölmiðlar spila undir. Hugmyndafræði verður undir, orð missa merkingu eða snúast upp í andhverfu sína. Frjálslyndi er eitt dæmi.
Ekki eru mörg ár síðan trúin á einstaklinginn og sannfæringin um að okkur öllum vegni best þegar við erum frjáls til orðs og athafna, án þess að valda öðrum skaða, voru kennd við frjálslyndi. Hugmyndafræðin var hvort tveggja skýr og einföld: Ríkið er tæki borgaranna en ekki verkfæri fámenntar valdastéttar. En nú kenna flestir sig við frjálslyndi í viðleitni til að skreyta sig fallegum og jákvæðum orðum. Stjórnmálamenn, álitsgjafar og fræðimenn sem eru sannfærðir um að ríkið sé upphaf og endir allra vandamála kenna sig við frjálslyndi. Við sem berjumst fyrir takmörkuðum ríkisafskiptum og viljum standa vörð um athafnafrelsi einstaklingsins (jafnvel í heimsfaraldri) erum í besta falli sögð fulltrúar íhaldssemi og gamalla tíma. Undir regnhlíf (ný)-frjálslyndis samtímans hafa safnast saman talsmenn opinberra afskipta – ríkisrekstrarsinnar, formalistar og sanntrúaðir „verkfræðingar“ sem telja samfélagi best stjórnað með reiknilíkönum og töflureiknum.
Ódýr orð og óþægilegt suð
Átök milli stjórnmálamanna og -flokka eru ekki aðeins eðlileg heldur nauðsynleg. Skoðanaskipti – jafnvel hörð – og hugmyndafræðileg átök eru óaðskiljanlegur hluti af lýðræðinu.
Í andrúmslofti þar sem frægðin í 15 mínútur vegur þyngra en innihaldið verða orðin ódýr – líkt og óþægilegt suð í eyrum kjósenda. Orðræðan myndar ekki farveg fyrir traust á stjórnmálum eða helstu stofnunum samfélagsins. Þar leika fjölmiðlungar og álitsgjafar stórt hlutverk en mestu ábyrgðina berum við stjórnmálamennirnir, sem eigum þó meira undir en flestir aðrir að njóta trausts fólksins í landinu, líkt og Davíð Oddsson forsætisráðherra benti á í áramótaræðu 2002:
„En hinu er ekki að neita að sumt af því sem fyrir augu ber af vettvangi stjórnmálanna er tæplega til þess fallið að vekja mönnum traust. Furðu margir segja hálfsatt eða ósatt og virðast ekki leiða hugann eina örskotsstund að heiðri sínum og orðstír og það sem lakara er, enginn hermir framkomuna upp á viðkomandi og ótrúlega mörgum virðist sama. Menn yppta öxlum og láta kyrrt liggja. Slíkt kann að standast um skamma hríð, en verður að þjóðarböli þegar til lengdar lætur.“
Þessi ádrepa er jafn þörf í dag og fyrir tæpum aldarfjórðungi.
Gæfa hinna talandi stétta
Allir sem taka til máls í ræðu eða riti verða að vera undir það búnir að tíminn er harður dómari. Það gildir jafnt um þann sem hér skrifar og aðra. Í hita leiksins er ýmislegt sagt og mörgu lofað, líkt og forsætisráðherra sem lýsti því yfir á Alþingi í febrúar 2009 að fjarstæða væri að halda því fram að ríkisstjórnin ætli að hækka skatta. Flestir vita hvernig sú yfirlýsing stóðs. Kannski hafa þau sem sátu við ríkisstjórnarborðið bara yppt öxlum, látið sér fátt um orð forsætisráðherrans finnast um leið og skattar voru hækkaðir.
Og óneitanlega standast orð um að „við ætlum ekki að borga erlendar skuldir óreiðumanna“ betur dóm tímans en háværar upphrópanir fræðimanna um að Ísland verði Kúba norðursins og endi líkt og Norður-Kórea ef almenningur axlaði ekki Icesave-skuldirnar. Sagan hefur farið betur með þá þingmenn sem börðust gegn Icesave-samningunum en aðstoðarmann fjármálaráðherra vinstri stjórnarinnar 2009–2013, sem sakaði þá um „lítilsverðan sparðatíning“.
Kannski er það gæfa hinna talandi stétta – stjórnmálamanna, fjölmiðlunga, álitsgjafa og þeirra sem klæðast búningi fræðimanna – að oftast fennir yfir orð sem notuð eru til stundarbrúks. Að loknum kvöldfréttum hafa allir gleymt því sem sagt hefur verið.
